Czytelnia

Polacy - Żydzi

Piotr M. A. Cywiński

Piotr M. A. Cywiński, Na bezludziu dybuk nie zamieszka, WIĘŹ 2005 nr 4.

Tak rodził się świat, którego znakiem rozpoznawczym jest dziś przynajmniej kilka poważnych festiwali kultury żydowskiej, kilkanaście kapel zespołów klezmerskich (wśród nich kilka o międzynarodowej sławie), kilkadziesiąt stowarzyszeń zajmujących się prężnie tą problematyką. Dodać należy również ośrodki naukowe (UJ, UW, ŻIH i PAN) prowadzące badania dotyczące polskich Żydów.

Prawie w każdym przypadku jako inicjatora takiego przedsięwzięcia odnajdujemy „wolnego strzelca”, zapaleńca. Człowieka, a nie instytucję czy decyzję polityczną. W tym samym bowiem czasie aparat państwowy nie nadążył. Antysemityzm jest wciąż u nas tolerowany pod pozorem wolności słowa. Kwestie mniejszości religijnych niedawno zostały znów przesunięte z resortu kultury do spraw wewnętrznych. Jeszcze dziś posłowie uważają się za kompetentnych w ocenianiu, co jest mniejszością etniczną, a co narodową.

Mocnym bodźcem dla działań ludzkich stała się perspektywa odkrywania tożsamości „małych ojczyzn”. Również i to jest najczęściej zasługą konkretnych osób, a nie samorządów. Foldery promocyjne nadal uwidaczniają urzędy miejskie i nowe oczyszczalnie ścieków, a nie fasadę osiemnastowiecznej mykwy. Tu bardzo wiele pozostaje do zrobienia, zwłaszcza w miejscowościach, które przed wojną były żydowskimi sztetlami, a które dziś pedantycznie starannie usiłują tego nie dostrzegać.

W zaangażowaniu emocjonalnym „ludzi żyjących z dybukiem”, w rozszyfrowywaniu tej lokalnej przeszłości można się nieraz wręcz doszukać swoistej „emigracji wewnętrznej”, ucieczki od świata dzisiejszego. Jest ona szukaniem cieni, odnajdywaniem innych historii, odmiennych miejscowych mitologii, alternatywnych geografii lokalnych. Umiejscowienie żydowskiej przeszłości miasteczek Rzeczypospolitej w ramach historii tych miejscowości, wpisanie wielkich polskich Żydów w treść historii Rzeczypospolitej, włączenie wątków żydowskich w główne nurty edukacji o Polsce – to są wyzwania, które mogą doprowadzić do lepszego zrozumienia Polski, do niwelowania wzajemnych urazów oraz do normalizacji pamięci. Nie trzeba dziś edukacji o świecie Żydów, lecz nauczania o polskich Żydach jako istotnej części naszego świata. Aktualna fascynacja temu sprzyja, gdyż jest wyrazem żywego społecznego zapotrzebowania. Ale każdą okazję można przegapić.

Zainteresowanie żydostwem rosło stopniowo. Pierwszym widocznym znakiem była w latach dziewięćdziesiątych liczba wydawanych książek o tematyce żydowskiej. Pamiętam ówczesne przyjazdy prof. Israela Gutmana na posiedzenia Międzynarodowej Rady Oświęcimskiej – zawsze starał się znaleźć trochę czasu, by przejść się po księgarniach warszawskich. Ze zdziwieniem stwierdzał, ile ciekawych nowości wydano od jego ostatniego pobytu.

W pierwszym okresie, około połowy lat dziewięćdziesiątych, dominowały książki dosyć ogólne, wznowienia, reprinty oraz pozycje dotyczące XX wieku. W drugiej połowie rynek zdecydowanie się wyspecjalizował i już można było znaleźć nowe pozycje o architekturze, kuchni, tradycjach świątecznych i religijnych, wybranych elementach historii Żydów. Zaowocowało to nawet dwoma wydaniami encyklopedycznymi. W ostatnich latach czytelnicy sięgnęli głębiej i dotarli do sedna judaizmu – do specyficznej relacji narodu wybranego z Bogiem. Pojawiła się bowiem niespotykana wcześniej jakość wśród książek o tematyce religijnej: już nie opisy, a książki w ścisłym znaczeniu religijne. Zaczęła się ukazywać Tora po polsku, wydano kilka innych tłumaczeń (m.in. Pieśń nad pieśniami, Księgę Estery, Księgę Rut), wydano komentarze autorstwa Pawła Śpiewaka, Stanisława Krajewskiego i Konstantego Geberta. Ukazały się wreszcie modlitewniki (dla dorosłych i nawet dla dzieci). Książki te były i są kupowane nie tylko przez Żydów. Nakłady niektórych tych publikacji znacznie przerastają liczbę religijnych Żydów w Polsce.

Normalność bólu i nieufności

Czy zatem jest dziś szansa na zupełnie nową jakość we wzajemnych relacjach świata żydowskiego i polskiego? Czy będzie wreszcie normalnie?

poprzednia strona 1 2 3 4 5 następna strona

Polacy - Żydzi

Piotr M. A. Cywiński

Bez Ciebie nie przetrwa WIĘŹ! Jak możesz pomóc?